Экономикалық географияны өмірмен байланыстыра оқыту
Қазіргі жаһандану дәуірінде білім беру жүйесіне қойылатын талаптар түбегейлі өзгерді. Бүгінгі оқушы – ертеңгі экономикалық үдерістерге қатысушы, еңбек нарығының мүшесі, кәсіпкер, тұтынушы және қоғамның белсенді азаматы. Сондықтан мектеп қабырғасында берілетін білім өмірмен тығыз байланыста болуы тиіс. Осы тұрғыдан алғанда, экономикалық география пәнін өмірмен байланыстыра оқыту – уақыт талабы.
Экономикалық география – табиғи ресурстардың орналасуын, өндіріс салаларының дамуын, халықтың қоныстануын, көлік жүйесін, халықаралық экономикалық байланыстарды зерттейтін кешенді ғылым. Бұл пән оқушыларға мемлекеттің экономикалық құрылымын, аймақтардың даму ерекшеліктерін, шаруашылықтың салалық және аумақтық ұйымдасуын түсіндіреді. Алайда егер бұл білім тек теориялық деңгейде қалып қойса, оның практикалық маңызы төмендейді. Сондықтан сабақ барысында нақты өмірлік мысалдарға сүйену – оқытудың тиімділігін арттырады.
Экономикалық географияны өмірмен байланыстырудың ең тиімді жолдарының бірі – оқушының өз өңірін зерттеуі. Әрбір аймақтың табиғи жағдайы, ресурстық әлеуеті, халық саны мен шаруашылық құрылымы әртүрлі. Мысалы, мұнай-газ өндірісі дамыған өңірлерде өнеркәсіптің үлесі жоғары болса, ауылшаруашылығына қолайлы аймақтарда аграрлық сектор басым болады.
Оқушыларға «Менің өңірімнің экономикалық дамуы» тақырыбында зерттеу жүргізуді ұсыну олардың туған жеріне деген қызығушылығын арттырады. Олар жергілікті кәсіпорындардың қызметін, өндірілетін өнім түрлерін, жұмыс орындарының санын, аймақ бюджетіне қосатын үлесін анықтай алады. Мұндай жұмыс географиялық біліммен қатар, әлеуметтік-экономикалық сауаттылықты да дамытады.
Экономикалық географияны оқытуда өндіріс пен тұтыну арасындағы байланысты күнделікті өмір мысалдары арқылы көрсету өте маңызды. Әрбір оқушы күн сайын түрлі тауарларды пайдаланады: нан, киім, ұялы телефон, көлік қызметі. Осы заттардың қайда және қалай өндірілетінін, қандай шикізат қолданылатынын, қандай көлік арқылы жеткізілетінін талдау арқылы экономикалық тізбек құрылады. Мысалы, қарапайым нанның өзі – егістік алқабынан басталып, диірмен, наубайхана, дүкен арқылы тұтынушыға жететін күрделі экономикалық үдерістің нәтижесі. Осындай талдау оқушылардың жүйелі ойлау қабілетін дамытып, шаруашылық салаларының өзара байланысын түсіндіреді.
Экономикалық география пәнінде статистикалық деректерді қолдану ерекше орын алады. Халық санының өсу динамикасы, ішкі және сыртқы көші-қон, өнеркәсіп өнімінің көлемі, экспорт пен импорт көрсеткіштері – барлығы нақты сандар арқылы талданады. Сабақ барысында диаграмма, кесте, график құру, оларды салыстыру, қорытынды жасау оқушылардың аналитикалық қабілетін дамытады. Мысалы, белгілі бір жылдардағы өнеркәсіп өндірісінің өзгерісін талдау арқылы экономикалық өсім немесе дағдарыс кезеңдерін анықтауға болады. Бұл оқушыларға экономикалық үдерістердің себеп-салдарын түсінуге көмектеседі.
Қазіргі қоғамда шағын және орта бизнестің рөлі артып келеді. Сондықтан экономикалық география сабақтарында кәсіпкерлік тақырыбын өмірмен байланыстыру маңызды. Оқушылар өз отбасындағы немесе таныстары арасындағы кәсіп иелері туралы зерттеу жүргізе алады. Олар қандай қызмет түрімен айналысады? Қандай қиындықтар кездеседі? Қандай табыс көзі бар? Мұндай тапсырмалар оқушылардың кәсіпкерлік ойлауын дамытып, болашақ мамандық таңдауға бағыт береді. Сонымен қатар, экономикалық тәуекел, нарықтық бәсеке, сұраныс пен ұсыныс ұғымдары нақты мысалдар арқылы түсіндіріледі.
Көлік – экономиканың «қантамыры». Өндірілген өнімді тұтынушыға жеткізу көлік инфрақұрылымына тәуелді. Темір жол, автомобиль жолы, әуе және су көлігі – барлығы шаруашылық салаларының дамуына әсер етеді. Оқушыларға өз аймағындағы көлік желісін зерттеу, жүк және жолаушылар тасымалының ерекшеліктерін анықтау тапсырмаларын беру тиімді. Мысалы, халықаралық көлік дәліздерінің маңызын карта арқылы көрсету – геосаяси және экономикалық білімді ұштастырады.
Экономикалық даму мен экология арасындағы тепе-теңдік мәселесі де өмірмен тығыз байланысты. Өнеркәсіптің дамуы кейде қоршаған ортаға кері әсерін тигізуі мүмкін. Сондықтан сабақ барысында тұрақты даму, жасыл экономика, ресурстарды үнемдеу тақырыптарын талқылау маңызды. Оқушылар өндірістің табиғатқа әсерін талдай отырып, экологиялық мәдениетін қалыптастырады. Мысалы, қалдықтарды қайта өңдеу, энергияны үнемдеу, жаңартылатын энергия көздерін пайдалану мәселелерін жергілікті мысалдармен байланыстыру тиімді.
Бүгінгі күні цифрлық ресурстар экономикалық географияны оқытуды жаңа деңгейге көтерді. Онлайн карталар, спутниктік суреттер, экономикалық деректер базасы арқылы оқушылар әлемдік үдерістерді бақылап, талдай алады. Интерактивті тапсырмалар, виртуалды экскурсиялар, бейнесабақтар – пәнге деген қызығушылықты арттырады. Мысалы, әлем елдерінің ЖІӨ көрсеткіштерін салыстыру немесе халықаралық сауда картасын талдау арқылы жаһандық экономиканың құрылымын түсінуге болады.
Жобалық әдіс – экономикалық географияны өмірмен байланыстырудың ең тиімді құралдарының бірі. Оқушылар белгілі бір тақырыпта дербес зерттеу жүргізіп, нәтижесін қорғайды. Мысалы:
«Менің қаламның өнеркәсіптік әлеуеті»
«Өңірдегі ауылшаруашылығының болашағы»
«Туризмді дамыту мүмкіндіктері»
«Шағын бизнестің экономикалық маңызы»
Мұндай жұмыстар оқушылардың жауапкершілігін арттырып, шығармашылық қабілетін дамытады.
Экономикалық географияны өмірмен байланыстыра оқыту – білім берудің сапасын арттырудың негізгі жолы. Теориялық білім нақты өмірлік мысалдармен толықтырылғанда ғана оқушы оны терең түсінеді және қолдана алады. Бұл тәсіл оқушылардың экономикалық сауаттылығын, сыни ойлау қабілетін, зерттеушілік дағдыларын қалыптастырады. Сонымен қатар, туған жеріне деген сүйіспеншілігін арттырып, ел экономикасының дамуына жауапкершілікпен қарайтын азамат тәрбиелеуге ықпал етеді.
Қорыта айтқанда, экономикалық география – тек карта мен статистика пәні емес, ол – өмірді, қоғамды, экономиканы түсінудің кілті. Оны өмірмен ұштастыра оқыту – заманауи педагогиканың басты бағыты болып табылады.
Коданов Жандос Оикбаевич,
Кешкі орта мектебінің тарих және география пәні мұғалімі.
Жамбыл облысы Тараз қаласы
