Генетикалық есептерді шешудің тиімді әдістері
Генетика – тірі ағзалардың тұқымқуалаушылығы мен өзгергіштігін зерттейтін биология ғылымының маңызды саласы. Мектеп курсында генетикалық есептерді шығару оқушылардың логикалық ойлауын, талдау және қорытынды жасау қабілетін дамытады. Алайда көптеген оқушылар үшін генетикалық есептер күрделі болып көрінеді. Сондықтан оларды тиімді әрі жүйелі түрде шешудің әдістерін меңгеру – оқу сапасын арттырудың маңызды шарты.
Генетикалық есептердің маңызы. Генетикалық есептер теориялық білімді практикамен ұштастыруға көмектеседі. Олар Мендель заңдарын, генотип пен фенотип ұғымдарын, доминантты және рецессивті белгілерді, гомо- және гетерозиготалы ағзаларды нақты мысалдар арқылы түсінуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар мұндай есептер оқушыларды дәлдікке, жүйелілікке және биологиялық терминдерді дұрыс қолдануға үйретеді.
- Есептің шартын мұқият талдау
Ең тиімді әдістердің бірі – есептің шартын дұрыс және толық түсіну. Есепті шешуді бастамас бұрын төмендегі сұрақтарға жауап беру қажет:
Қандай белгілер қарастырылып отыр?
Қай белгі доминантты, қайсысы рецессивті?
Ата-аналардың фенотипі немесе генотипі берілген бе?
Нені табу керек (ұрпақтың фенотиптік немесе генотиптік қатынасы)?
Есеп шартын қысқаша жазып алу және негізгі мәліметтерді бөліп көрсету (мысалы, A – доминантты, a – рецессивті) шешу процесін жеңілдетеді.
- Белгілерді әріптермен дұрыс белгілеу
Генетикалық есептерде шартты белгілерді дұрыс таңдау өте маңызды. Әдетте доминантты белгі бас әріппен (A), рецессивті белгі кіші әріппен (a) белгіленеді. Егер екі немесе одан да көп белгілер қарастырылса, әр белгіге жеке әріп беріледі (A, a; B, b).
Бұл әдіс есепті математикалық логикаға жақындатып, шатасуды болдырмайды. Әріптік белгілер арқылы генотиптерді оңай жазып, салыстыруға болады.
- Генотипті анықтау әдісі
Көптеген есептерде ата-аналардың фенотипі беріліп, генотипін табу талап етіледі. Мұндай жағдайда:
Доминантты фенотипі бар ағза гомозигота (AA) немесе гетерозигота (Aa) болуы мүмкін;
Рецессивті фенотипі бар ағза тек гомозигота (aa) болады.
Осы ережені қолдану арқылы ата-аналардың мүмкін генотиптері анықталады. Егер есепте ұрпақ туралы қосымша мәлімет берілсе, сол арқылы нақты генотипін табуға болады.
- Гибридологиялық тор (Пеннент торы) әдісі
Генетикалық есептерді шешудің ең тиімді және көрнекі әдістерінің бірі – Пеннент торын қолдану. Бұл әдіс әсіресе моногибридті және дигибридті будандастыруда өте қолайлы.
Әдістің кезеңдері:
Ата-аналардың генотипін жазу;
Гаметаларды анықтау;
Гаметаларды торға орналастыру;
Ұрпақтың барлық мүмкін генотиптері мен фенотиптерін табу;
Қатынасын есептеу.
Пеннет торы есептің логикасын көзбен көруге мүмкіндік береді және қателесу ықтималдығын азайтады.
- Мендель заңдарын жүйелі қолдану
Генетикалық есептерді шешуде Мендельдің үш заңы негізгі рөл атқарады:
Біркелкілік заңы;
Ажырау заңы;
Тәуелсіз комбинациялану заңы.
Қай заң қолданылатынын есептің түріне қарай анықтау қажет. Мысалы, бір белгі бойынша будандастыруда – бірінші және екінші заң, екі белгі бойынша – үшінші заң қолданылады. Заңдарды жаттап қана қоймай, олардың мағынасын түсіну есеп шығаруды жеңілдетеді.
- Қатынас пен ықтималдықты есептеу
Кейбір есептерде ұрпақтың белгілі бір фенотиппен туу ықтималдығын табу қажет. Мұнда пайызбен немесе бөлшек түрінде есептеу әдісі қолданылады. Әрбір генотиптің шығу мүмкіндігін есептеп, соңында қорытынды жасалады. Бұл әдіс әсіресе күрделі есептерде тиімді.
Генетика есептері арқылы қандай дағдылар дамиды?
а) Ақпаратты түсіну және өңдеу
Есептің шартын түсіну, берілгенді дұрыс қабылдау және қажетсіз мәліметтен ажырата білу – бұл ақпаратпен жұмыс істей білу дағдысы.
ә) Модельдеу
Пеннет торы, гаметалар комбинациясы, шежіре (родословная) сызбасы арқылы оқушы генетикалық процесті визуалды түрде бейнелеп, модельдейді.
б) Қорытынды жасау және дәлелдеу
Есептің нәтижесін тек табу емес, неге солай екенін түсіндіріп беру – дәлелге негізделген жауап құру. Бұл – функционалдық сауаттылықтың негізгі талаптарының бірі.
в) Зерттеу жүргізу элементтері
Кейбір есептер нақты жағдаятқа құрылған: ауру белгілері, отбасылық тұқым қуалау, мутация. Оқушы болжам жасап, логикамен есеп жүргізіп, зерттеу сияқты қорытынды шығарады.
г) Өмірмен байланыс
Генетика есептері – нақты өмірмен тығыз байланысты: ата-анадан балаға белгілердің берілуі, аурулардың тұқым қуалауы, селекция, трансгенді организмдер т.б.
Қорытынды
Генетикалық есептерді тиімді шешу – жүйелі ойлау мен нақты ережелерді дұрыс қолдануға негізделеді. Есеп шартын талдау, белгілерді әріптермен белгілеу, генотипті анықтау, Пеннет торын пайдалану және Мендель заңдарын дұрыс қолдану – негізгі тиімді әдістер болып табылады. Осы әдістерді тұрақты түрде қолдану арқылы оқушылар генетикалық есептерді оңай әрі қызығушылықпен шығара алады. Нәтижесінде биология пәніне деген қызығушылық артып, білім сапасы жоғарылайды.
Пайдаланылған әдебиеттер:
- Қазақстан Республикасының орта білім беру стандарты. – Астана, 2023.
- Биология пәні бойынша оқу бағдарламасы (жалпы орта білім беру деңгейі). – Астана: Оқулық, 2022.
3. Сайджанов Т. Генетика негіздері. – Алматы: Мектеп, 2021.
Узенбаева Лазат Жапсарбаевна, педагог-зерттеуші,
№ 4 Тілеміс батыр жалпы орта білім беретін мектебінің
биология пәні мұғалімі.
Жамбыл облысы Меркі ауданы.
