«Әдеби шығармалар арқылы ұлттық сана мен рухты ояту»

Ұлттық сана – тұлғаның өзін халықтың бір бөлшегі ретінде сезінуінен басталатын күрделі рухани құбылыс. Осы тұрғыдан алғанда, мектептегі білім мазмұны тек академиялық біліммен шектелмей, оқушының рухани әлемін байытатын, ұлттық құндылықтарды бойына сіңіретін тетіктерге сүйенуі тиіс.

Әдебиет – ұлттық рух пен тарихи жадтың, халықтық дүниетаным мен моральдық өлшемдердің көркем шежіресі. Көркем сөз арқылы ұлттың тағдыры, елдік мұраты, ерлік пен ар-ождан ұғымдары ұрпақтан ұрпаққа беріледі. Әдеби шығарма – оқушының сезіміне әсер етіп, ойына ой қосатын, рухани толғаныс тудыратын қуатты тәрбие құралы. Әдеби мәтінді саналы қабылдаған оқушы кейіпкер тағдыры арқылы өз болмысын саралап, өмірлік құндылықтарды айқындайды, жақсылық пен жамандықты ажыратуға үйренеді.

Ұлттық мазмұндағы әдеби талдау оқушының тарихи жады мен азаматтық көзқарасын қалыптастыруға ықпал етеді.

Сабақ барысында мәтін талдау, кейіпкер бейнесін ашу, салыстырмалы ой қорыту, шығармашылық тапсырмалар орындау сияқты жұмыстар ұлттық сана қалыптастырудың пәрменді құралдары ретінде қарастырылады. Әдебиет сабағы – ұлттық рухты тәрбиелеудің табиғи әрі нәтижелі ортасы. Осы арқылы оқушының туған жерге, ана тіліне, ел тарихына деген құрметі тереңдей түседі.

Қазіргі білім беру кеңістігінде ұлттық болмысты сақтау мен жаңғырту мәселесі ерекше маңызға ие болып отыр. Әлемдік жаһандану үдерісі қоғамның барлық саласына әсер етіп, мәдениеттердің өзара ықпалдасуын күшейтті. Осындай жағдайда жас ұрпақтың ұлттық тамырынан ажырамауы, өз халқының рухани мұрасын терең түсініп, құрметтеуі – білім беру жүйесінің стратегиялық міндеттерінің бірі. Ұлттық сана мен рухты қалыптастыру – тұлғаның ішкі дүниесін, азаматтық ұстанымын және өмірлік құндылықтарын айқындайтын негізгі фактор. Бұл міндетті жүзеге асыруда әдебиет пәнінің мүмкіндігі айрықша, себебі көркем сөз арқылы халықтың тарихы, тағдыры, арман-мұраты, дүниетанымы оқушы санасына табиғи жолмен сіңеді.

Әдеби шығармалар – ұлттың рухани жадын сақтайтын, ұрпақтар сабақтастығын қамтамасыз ететін басты құралдардың бірі. Қазақ әдебиеті ғасырлар бойы елдік пен ерлікті, ар мен намысты, адамгершілік пен әділеттілікті жырлап келеді. Оқушы әдеби мәтінді оқи отырып, тек оқиғаны танып қана қоймай, кейіпкердің ішкі жан дүниесіне үңіледі, тарихи кезеңдердің шындығын сезінеді, ұлттық мінез бен болмысты таниды. Әдебиет – оқушының эмоциялық әлеміне әсер етіп, оның рухани дамуына ықпал ететін ең пәрменді пәндердің бірі. Сондықтан әдеби шығармаларды оқыту үдерісін ұлттық сана мен рухты оятуға бағыттау – уақыт талабы.

Әдебиетті оқыту арқылы ұлттық болмысты саналы түрде ұғынатын, елдік құндылықтарды қадірлейтін тұлға тәрбиелеуге бағыт береміз. Осы мақсатты жүзеге асыру үшін теориялық негіздер мен практикалық ұсыныстар біртұтас жүйеде ұсынылады.

Қазіргі қоғамдағы рухани құндылықтардың әлсіреуі, жастар арасында ұлттық мәдениетке қызығушылықтың төмендеуі сияқты мәселелер алаңдатарлық жағдай. Ақпараттық кеңістіктің кеңеюі, шетелдік мәдени өнімдердің басымдығы оқушылардың дүниетанымына әсер етуде. Мұндай жағдайда мектеп әдебиет сабағы ұлттық рухты сақтаудың, жас ұрпақты елжандылыққа тәрбиелеудің басты алаңына айналуы тиіс. Ұлттық сана мен рухты әдебиет арқылы дамыту – бүгінгі білім беру жүйесінің өзекті сұранысына айналып отыр. Осы тұрғыдан алғанда, әдебиетке баса назар аударып, шығармалар арқылы, кейіпкерлер іс-әрекеті арқылы баланың бойына ұлттық рухты ұялату біздің басты міндетіміз.

Ұлттық сана ұғымы педагогика ғылымында тұлғаның рухани-әлеуметтік дамуын айқындайтын негізгі категориялардың бірі ретінде қарастырылады. Ұлттық сана – жеке адамның өзін белгілі бір ұлттың өкілі ретінде сезінуінен басталатын күрделі рухани құбылыс.

Ол тарихи жадпен, мәдени мұрамен, тілмен, салт-дәстүрмен тығыз байланыста қалыптасады және тұлғаның ішкі дүниесінің ажырамас бөлігіне айналады.

Педагогикалық тұрғыдан алғанда ұлттық сана дайын күйінде қалыптаспайды, ол ұзақ уақыт бойы жүргізілетін мақсатты тәрбиелік ықпалдың нәтижесі болып табылады. Бұл үдеріс отбасынан басталып, мектептегі оқу-тәрбие жүйесінде жалғасады. Ұлттық сана тәрбиенің ықпалымен біртіндеп қалыптасатын әлеуметтік-психологиялық үдеріс. Осы тұрғыдан ұлттық сана педагогикалық әрекеттің маңызды нәтижесі ретінде танылады.

Ұлттық сананың мәні тұлғаның дүниетанымдық көзқарасын қалыптастыруымен тығыз байланысты. Ұлттық дүниетаным арқылы оқушы қоршаған ортаны, қоғамдағы құбылыстарды ұлттық құндылықтар негізінде қабылдайды. Ұлттық сана тұлғаның рухани бағдарын айқындайды. Бұл бағдар оқушының өмірлік ұстанымына, мінез-құлқына, азаматтық көзқарасына тікелей әсер етеді.

Педагогикада ұлттық сана ұғымы білім мен тәрбиенің бірлігін қамтамасыз ететін ұғым ретінде қарастырылады. Ұлттық мазмұндағы білім оқушының тек ақпараттық деңгейін ғана емес, оның ішкі сенімін, құндылықтық бағдарын қалыптастырады. Білім мазмұны ұлттық құндылықтармен ұштасқанда ғана тәрбиелік мәнге ие болады. Сондықтан ұлттық сана оқу үдерісінің мазмұндық өзегіне айналуы тиіс.

Ұлттық сананың құрылымдық сипатын ашуда оның құрамдас бөліктеріне назар аударылады. Ғылыми көзқарастарда ұлттық сана когнитивтік, эмоциялық және іс-әрекеттік компоненттердің бірлігі ретінде қарастырылады. Когнитивтік компонент ұлттық тарих, мәдениет, тіл туралы біліммен сипатталады. Бұл білімдер ұлттық сананың танымдық негізін құрайды.

Эмоциялық компонент ұлттық құндылықтарға деген ішкі сезімдік қатынасты білдіреді. Оқушы өз халқының тарихына, ерлік дәстүріне, мәдени мұрасына мақтаныш сезімімен қараған кезде ұлттық сана тереңдей түседі. Эмоциялық қатынас ұлттық сананың тұрақтануына ықпал етеді. Бұл компонентсіз ұлттық сана формалды сипатта қалып қоюы мүмкін.

Іс-әрекеттік компонент ұлттық сананың нақты мінез-құлықта, әрекетте көрінуімен айқындалады. Ұлттық құндылықтарды құрметтеу оқушының күнделікті іс-әрекетінде, қарым-қатынасында байқалады. Ұлттық сана тек танымда емес, әрекетте көрінгенде ғана толыққанды сипат алады. Бұл педагогикалық тұрғыда тәрбиенің нәтижелілігін көрсетеді.

Ұлттық сананың педагогикалық мәні оның тәрбиелік әлеуетімен айқындалады. Ұлттық тәрбие тұлғаның рухани негізін қалыптастыруға бағытталады. Ұлттық сана тәрбиенің әрі мақсаты, әрі нәтижесі болып табылады. Бұл екіжақты байланыс ұлттық сананың педагогикадағы маңызын арттыра түседі.

Ұлттық сана ұғымы тұлғаның жалпыадамзаттық құндылықтарды ұлттық мәдениет арқылы меңгеруімен тығыз байланысты. Өз халқының мәдениетін терең түсінген оқушы өзге халықтардың да мәдениетіне құрметпен қарайды. Ұлттық сана оқушыны оқшауламайды, керісінше мәдени диалогқа жетелейді. Бұл қасиет қазіргі көпмәдениетті қоғамда ерекше өзектілікке ие.

Білім беру мазмұнында ұлттық сана оқу пәндері арқылы жүйелі түрде қалыптастырылады. Әсіресе гуманитарлық пәндер ұлттық дүниетанымды қалыптастыруда шешуші рөл атқарады. Әдебиет пәні ұлттық сананы дамытудың жетекші құралы болып табылады. Көркем мәтін арқылы оқушы ұлттық мінезді, тарихи тағдырды, елдік мұратты терең сезінеді.

Ұлттық сана тұлғаның өзіндік «Менін» қалыптастырумен де байланысты. Оқушы өзін ұлттық құндылықтар аясында танып, өз болмысын сол негізде бағалайды. Ұлттық сана тұлғаның өзін-өзі тану үдерісін тереңдетеді. Бұл үдеріс жасөспірім кезеңде ерекше маңызға ие болады.

Ұлттық сананың қалыптасуы жас ерекшеліктеріне сәйкес жүзеге асады. Бастауыш сынып кезеңінде ұлттық сана көбіне эмоционалдық деңгейде қалыптасса, негізгі буында ол саналы сипат алады. Жоғары сыныптарда ұлттық сана азаматтық жауапкершілікпен ұштасады. Педагогикалық жұмыста осы ерекшеліктерді ескеру маңызды.

Ұлттық сана оқушының әлеуметтік бейімделуіне де ықпал етеді. Ұлттық құндылықтарды бойына сіңірген тұлға қоғамда өзін сенімді ұстайды, жауапкершілікті сезінеді. Ұлттық сана әлеуметтік тұрақтылықтың ішкі негізін қалыптастырады. Бұл қасиет тұлғаның азаматтық кемелденуіне жағдай жасайды.

Ұлттық сана ұғымы мұғалім тұлғасымен тікелей байланысты. Мұғалімнің ұлттық мәдениеті, тілдік қолданысы, тарихи деректерге көзқарасы оқушыға үлгі болады. Мұғалімнің ұлттық санасы – тәрбиенің тірек факторы. Бұл педагогикалық үдерісте ерекше мәнге ие.

Ұлттық сана педагогикада үздіксіз дамитын құбылыс ретінде қарастырылады. Ол бір сабақта немесе бір оқу жылында толық қалыптаспайды. Ұлттық сана жүйелі және мақсатты педагогикалық жұмысты талап етеді. Бұл жұмыс сабақта да, сабақтан тыс уақытта да жүзеге асуы тиіс.

Ұлттық сана ұғымының педагогикалық мәні тұлғаның рухани тұтастығын қамтамасыз етумен сипатталады. Ол оқушының ішкі сенімін, өмірлік бағытын айқындайды. Ұлттық сана тұлғаның рухани тірегіне айналады. Осы тұрғыдан алғанда, ұлттық сана педагогикалық жүйенің өзекті ұғымдарының бірі болып саналады.

Ұлттық құндылықтар жүйесі – белгілі бір халықтың тарихи даму барысында қалыптасқан рухани, мәдени, әлеуметтік және адамгершілік ұстанымдарының жиынтығы. Бұл құндылықтар ұлттың өмір сүру салтын, дүниетанымын, мінез-құлқын айқындап, ұрпақтан ұрпаққа беріліп отырады. Ұлттық құндылықтар жүйесі – ұлттың рухани тірегі мен тұтастығын сақтайтын негізгі негіз. Тұлға осы жүйе арқылы өз халқының болмысын танып, өзін сол кеңістіктің бір бөлшегі ретінде сезінеді.

Педагогикалық тұрғыдан ұлттық құндылықтар жүйесі тәрбиенің мазмұндық өзегін құрайды. Тәрбие белгілі бір құндылықтарға сүйенгенде ғана нәтижелі болады. Ұлттық құндылықтар тұлғаның мінез-құлқын реттейтін ішкі бағдар ретінде қызмет атқарады. Олар оқушының не дұрыс, не бұрыс екенін айқындауына, өмірлік таңдаулар жасауына ықпал етеді.

Ұлттық құндылықтар жүйесінің негізін адамгершілік қағидалар құрайды. Адалдық, әділдік, үлкенге құрмет, кішіге ізет, еңбекқорлық, жауапкершілік сияқты қасиеттер қазақ халқының рухани дүниесінде ерекше орын алады. Бұл қасиеттер күнделікті өмірде, қарым-қатынаста, салт-дәстүрде көрініс табады. Адамгершілік құндылықтар ұлттық тәрбиенің іргетасы болып саналады. Олар тұлғаның рухани кемелденуіне бағыт береді.

Ұлттық құндылықтар жүйесінде отансүйгіштік пен елжандылық ұғымдары маңызды орын алады. Өз жеріне, еліне, тіліне деген сүйіспеншілік тұлғаның азаматтық болмысын қалыптастырады. Бұл қасиет тарихи жадпен, елдің өткен жолын түсінумен тығыз байланысты. Отанға деген сүйіспеншілік ұлттық сананың негізгі көрінісі болып табылады. Педагогикалық үдерісте бұл құндылықты қалыптастыру мақсатты әрі жүйелі жұмысты талап етеді.

Ұлттық санасы оянған, рухы биік ұрпақ – ел болашағының берік негізі.

Киркбаева Раушан Тулегеновна,

Бөлтірік Әлменұлы атындағы орта мектептің  қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі.

Жамбыл облысы  Талас ауданы  Ойық ауылы