Қызықты есептер мен логикалық ойындар

Бастауыш білім беру – білім беру жүйесінің ең алғашқы әрі ең маңызды сатысы болып табылады. Бұл кезеңде оқушылар оқу дағдыларын, қарапайым математикалық түсініктерді, тілдік қатынас негіздерін, қоршаған әлемді қабылдауды меңгереді. Сонымен қатар, бала тұлғасының қалыптасуы, ішкі белсенділігі, өзін-өзі тануы осы уақытта басталады. Сондықтан бастауыш сыныптағы оқыту процесі тек білім беру мақсатымен шектеліп қоймай, баланың жеке тұлғалық қасиеттерін дамытуды да мақсат етуі керек. Осы тұрғыдан алғанда, қызықты есептер мен логикалық ойындар – оқушылардың ойлау қабілеттерін дамытуда, шығармашылық ізденіс пен танымдық белсенділікті арттыруда таптырмас құрал. Логикалық тапсырмалар мен қызықты есептер арқылы балалар өздігінен қорытынды жасап, себеп-салдар байланыстарын анықтауды үйренеді, дәлелдеуге, салыстыруға, талдауға машықтанады. Мұндай тапсырмалар балалардың пәнге деген қызығушылығын арттырып қана қоймай, олардың өмірлік тәжірибесін де молайтады.

Қызықты есептер мен логикалық ойындар оқыту үрдісін түрлендіріп, сабақты қызықты әрі мазмұнды етеді. Олар оқушылардың назарын шоғырландырып, ойлау процестерін белсендіреді, сөйлеу мәдениетін қалыптастырады, уақытты тиімді пайдалануға, дұрыс шешім қабылдауға дағдыландырады. Балалар қиялдап, ойлап, болжап, салыстырып, шығармашылықпен жұмыс істеуді үйренеді. Бұл қабілеттер кейінгі оқу сатыларында да, өмірде де аса қажет болады. Бастауыш сынып оқушылары үшін қызықты есептер мен логикалық ойындар – оқытудың маңызды элементі ғана емес, сонымен қатар балалардың күнделікті өміріне серпін беретін, олардың эмоциялық жағдайына жағымды әсер ететін белсенді іс-әрекет түрі. Бала өз күшіне сенуді, әртүрлі тәсілдер арқылы қиындықтарды жеңе білуді үйренеді. Сондықтан логикалық ойындар мен қызықты тапсырмаларды жүйелі түрде қолдану оқушылардың білім сапасын арттырып қана қоймай, олардың интеллектуалдық, эмоционалдық және әлеуметтік дамуына оң ықпал етеді.

Әлемдік педагогикалық тәжірибеде де бастауыш мектеп оқушыларының логикалық ойлауын дамыту маңызды орын алады. Көптеген елдерде бастауыш білім беру бағдарламаларында стандартты білім мазмұнын меңгертумен қатар, баланың ойлау, болжам жасау, стратегия құру, мәселені шешу дағдыларын дамытуға ерекше назар аударылады. Осы орайда қызықты есептер мен логикалық ойындар тиімді құрал болып табылады.Балалардың танымдық дамуы үшін ұсынылатын қызықты тапсырмалар мен логикалық ойындар бірқатар педагогикалық талаптарға сәйкес құрылуы қажет. Ең алдымен, олар баланың жас ерекшелігіне, білім деңгейіне, қызығушылығына сай болуы керек. Сондай-ақ, тапсырмалар түсінікті, ықшам, шынайы өмірмен байланысты болуы тиіс. Есептер мен ойындар балалардың шығармашылық ойлауын, қиялын, елестету қабілетін дамытатындай дәрежеде болуы шарт. Мұғалім қызықты есептер мен логикалық ойындарды таңдау кезінде оқушылардың дайындық деңгейін, оқу мотивациясын және жеке ерекшеліктерін ескеруі керек. Қарапайымнан күрделіге, таныстан белгісізге қарай ұстанымын сақтай отырып, логикалық тапсырмаларды кезең-кезеңмен ұсыну баланың танымдық белсенділігін арттырады. Сонымен бірге, оқушылардың өздігінен ойланып, шешім қабылдауына мүмкіндік беретін тапсырмалар көбірек қолданылуы қажет.

Қызықты есептер мен логикалық ойындарды сабақтың әртүрлі кезеңдерінде қолдануға болады: сабақ басында – оқушылардың көңілін аударып, жаңа сабаққа дайындау үшін; сабақ ортасында – негізгі материалды меңгеруді жеңілдету үшін; сабақ соңында – алған білімді бекіту және қызығушылықты сақтау үшін. Сонымен қатар, оларды сыныптан тыс жұмыстарда, үй тапсырмасында, интеллектуалдық жарыстарда, викториналарда қолдану тиімді.Баланың логикалық ойлауын дамыту үшін белгілі бір жүйелілік пен бірізділік қажет. Мысалы, алдымен қарапайым салыстыру, топтастыру, сәйкестендіру, артықты табу тапсырмалары беріледі, содан кейін ғана күрделі логикалық тізбектерді құру, логикалық байланыстарды анықтау, шартты есептерді шешу сияқты тапсырмалар ұсынылады. Бұл әдістемелік бірізділік баланың логикалық ойлау қабілетін біртіндеп дамыта отырып, оны күрделі ойлау әрекеттеріне дайындайды.

Осы әдістемелік құрал бастауыш сынып мұғалімдеріне, педагог-ұйымдастырушыларға, ата-аналарға арналған. Оның негізгі мақсаты – баланың логикалық ойлауын, танымдық белсенділігін, шығармашылық қабілетін дамытуға ықпал ету. Әдістемелік құралда ұсынылған қызықты есептер мен логикалық ойындар оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттыруға, олардың математикалық және жалпы танымдық дағдыларын жетілдіруге бағытталған. Құралда берілген тапсырмалар оқушылардың жас ерекшелігіне сай, біртіндеп күрделене түсетін сипатта құрылған. Әрбір тапсырма баланың ойлау қабілетін белсендіруге, өздігінен ойланып, шешім қабылдауға, мәселені түрлі қырынан қарастыра білуге үйретуге бағытталған. Бұл тапсырмаларды қолдану арқылы мұғалім оқушыларды топпен, жұппен немесе жеке жұмыс істеуге үйрете алады.

Әдістемелік құралдағы логикалық ойындар мен қызықты есептерді қолдану барысында балалардың сөйлеу тілі, ойлау құрылымы, есте сақтау және назар аудару қабілеттері де дамиды. Сонымен қатар, балалардың өзін-өзі бағалауы, сенімділігі, табандылығы артады, топпен жұмыс істеу кезінде өзара сыйластық, тыңдау, пікір алмасу дағдылары қалыптасады.

Педагог қызықты есептер мен логикалық ойындарды таңдап қана қоймай, олардың шешімін табуға оқушыларды шығармашылықпен тартуы тиіс. Мысалы, бір есептің бірнеше шешу жолдарын ұсыну немесе оқушының өзіндік нұсқасын тыңдау арқылы оның ой-өрісін кеңейтуге болады. Мұғалімнің жетекшілігімен жүргізілетін мұндай жұмыстар оқушылардың өз бетінше ойлау, дербес шешім қабылдау дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді.Қызықты есептер мен логикалық ойындар арқылы оқушылардың математикалық сауаттылығы да артады. Олар есептерді шешуде математикалық тілде сөйлеуді, ойларын дәл және нақты жеткізуді үйренеді. Бұл болашақта күрделі ғылыми ұғымдарды меңгеруге негіз қалайды.

Әдістемелік құралды қолдану барысында балалардың оқу мотивациясы жоғарылайды. Себебі логикалық тапсырмалар мен қызықты есептер балалардың табиғи қызығушылығына жауап береді, оларды жаңа білім алуға ынталандырады. Оқушылар өзіндік зерттеу жүргізуге, мәселелерді шешуге, жаңалық ашуға талпынады.Балалардың шығармашылық қабілеттерін дамыту үшін ұсынылатын тапсырмаларда ашық сұрақтар мен бірнеше дұрыс жауабы бар есептерге басымдық беріледі. Бұл тәсіл балаларды стандартты емес ойлауға, әртүрлі шешімдерді іздеуге, баламалы ойлау жолдарын қарастыруға итермелейді.Сонымен қатар, логикалық ойындар балалардың эмоционалдық дамуына да әсер етеді. Олар көңілді атмосферада ойнап отырып, өздерінің жетістіктеріне қуанады, қиындықтарды жеңу барысында өзін-өзі таниды, өз күшіне сенімділік пайда болады. Эмоциялық қолдау мен жетістік сезімі баланың оқу мотивациясын сақтап қана қоймай, оны одан әрі дамытуға ықпал етеді.

Бастауыш сынып оқушылары үшін ұсынылатын қызықты есептер мен логикалық ойындар оқу процесінің ажырамас бөлігіне айналуы керек. Олар тек қосымша элемент ретінде емес, оқытудың негізгі әдістерінің бірі ретінде қарастырылуы тиіс. Оқыту процесін осылай түрлендіру арқылы біз баланың толыққанды тұлға болып қалыптасуына жағдай жасай аламыз.

Қорытындылай келе, бастауыш сыныптағы қызықты есептер мен логикалық ойындар:

• Балалардың логикалық ойлауын дамытады;
• Танымдық белсенділікті арттырады;
• Шығармашылық қабілеттерді шыңдайды;
• Пәнге деген қызығушылықты оятады;
• Әлеуметтік және коммуникативтік дағдыларды қалыптастырады.

Осы әдістемелік құралды қолдана отырып, әрбір мұғалім баланың ойлау әлеміне жол аша алады, олардың болашақ табысты тұлға болып қалыптасуына өз үлесін қоса алады.

Акбердиева Алтынай Сериковна, педагог-зерттеуші.

 Ы.Алтынсарин атындағы №49 мектеп-гимназияның

бастауыш сынып мұғалімі, 

Жамбыл облысы Тараз қаласы.