Қазақ тілі сабақтарында деңгейлік тапсырмаларды қолданудың тиімділігі
Бұл мақалада қазақ тілі сабақтарында деңгейлік тапсырмаларды қолданудың оқушылардың тілдік құзыреттілігін, оқу мотивациясын және білім сапасын арттырудағы тиімділігі қарастырылады. Деңгейлі оқыту технологиясының теориялық негіздері ашылып, оны қазақ тілі пәні мазмұнымен ұштастыру жолдары сипатталады. Сонымен қатар, деңгейлі тапсырмалардың оқылым, жазылым, айтылым, тыңдалым дағдыларын дамытудағы рөлі талданып, мұғалім тәжірибесінде қолданудың педагогикалық шарттары ұсынылады.
Түйін сөздер: қазақ тілі, деңгейлі тапсырмалар, саралап оқыту, тілдік құзыреттілік, қалыптастырушы бағалау.
Қазіргі білім беру жүйесінде қазақ тілі пәнінің негізгі мақсаты — оқушылардың функционалдық сауаттылығын арттыру, ана тілінде еркін әрі сауатты қарым-қатынас жасау қабілетін қалыптастыру. Бұл міндетті жүзеге асыруда оқушылардың білім деңгейінің әркелкілігі, тілдік қордың әртүрлілігі оқу үдерісінде белгілі бір қиындықтар туындатады. Осыған байланысты оқытуда деңгейлі тапсырмаларды қолдану өзекті мәселелердің біріне айналып отыр. Деңгейлі тапсырмалар әр оқушының жеке мүмкіндігін ескеруге, білімді біртіндеп меңгертуге және оқу барысында табысқа жету жағдайын жасауға мүмкіндік береді. Әсіресе қазақ тілі сияқты тілдік пәндерде бұл тәсілдің маңызы зор.
- Деңгейлі тапсырмалар технологиясының теориялық негіздері
Деңгейлі тапсырмалар — оқушылардың дайындық деңгейіне қарай сараланып берілетін, күрделілігі әртүрлі оқу тапсырмалары жүйесі. Бұл технологияның негізінде оқушының даму аймағын ескеру, яғни жеңілден күрделіге қарай оқыту қағидасы жатыр.
Педагогикалық тәжірибеде деңгейлі тапсырмалар көбінесе төмендегі сатылар бойынша ұйымдастырылады:
- I деңгей (репродуктивтік): білімді еске түсіру, үлгі бойынша орындау;
- II деңгей (алгоритмдік): білімді қолдану, тілдік бірліктерді сөйлемде пайдалану;
- III деңгей (эвристикалық): талдау, салыстыру, дәлелдеу;
- IV деңгей (шығармашылық): өзін ойын еркін жеткізу, мәтін құрастыру, жобалау.
Мұндай құрылым оқушының ойлау әрекетін белсендіреді және біртіндеп жоғары нәтижеге жетуіне жағдай жасайды.
- Қазақ тілі сабақтарында деңгейлі тапсырмаларды қолдану ерекшеліктері
2.1 Лексика мен грамматиканы меңгертудегі тиімділігі
Қазақ тілі сабақтарында сөздік қорды байыту мен грамматикалық нормаларды меңгертуде деңгейлі тапсырмалар өте тиімді.
Мысалы:
- I деңгейде – сөздердің мағынасын анықтау, сөз тіркесін құрау;
- II деңгейде – берілген сөздермен сөйлем құрау;
- III деңгейде – сөйлемдерді түрлендіру, грамматикалық талдау;
- IV деңгейде – белгілі бір тақырыпқа шағын мәтін жазу.
Бұл тәсіл оқушының тілдік материалды саналы түрде меңгеруіне ықпал етеді.
2.2 Оқылым және тыңдалым дағдыларын дамыту
Деңгейлі тапсырмалар арқылы мәтінмен жұмыс кезең-кезеңімен ұйымдастырылады. Алдымен мәтін мазмұнын түсіну, кейін негізгі ойды анықтау, соңында автор көзқарасына баға беру тапсырмалары беріледі. Нәтижесінде оқушы тек оқып қана қоймай, ақпаратты талдауға үйренеді.
2.3 Айтылым және жазылым дағдыларын қалыптастыру
Айтылымда деңгейлі тапсырмалар оқушының сөйлеу белсенділігін арттырады. Алғашқы деңгейде дайын тірек сөздер қолданылса, жоғары деңгейде оқушы өзін ойын еркін жеткізеді. Жазылымда да осы қағида сақталып, қарапайым сөйлемнен толыққанды мәтінге дейін жетелеу жүзеге асады.
- Деңгейлі тапсырмалардың оқушыларға әсері
Деңгейлі тапсырмаларды жүйелі қолдану нәтижесінде:
- оқушылардың қазақ тіліне деген қызығушылығы артады;
- оқу мотивациясы күшейеді;
- тілдік құзыреттілік деңгейі жоғарылайды;
- өз бетімен жұмыс істеу дағдысы қалыптасады;
- білім сапасы тұрақтанады.
Сонымен қатар бұл тәсіл төмен деңгейдегі оқушыларды қолдауға, ал қабілетті оқушыларды тереңдетіп оқытуға мүмкіндік береді.
- Педагогикалық тиімділік шарттары
Деңгейлі тапсырмалардың нәтижелі болуы келесі шарттарға байланысты:
- тапсырмалардың оқу мақсатына сәйкестігі;
- нақты бағалау критерийлері мен дескрипторлардың болуы;
- қалыптастырушы бағалау арқылы үздіксіз кері байланыс беру;
- оқушының жетістігін мадақтау және қолдау.
Мұғалімнің кәсіби шеберлігі мен әдістемелік сауаттылығы да бұл үдерісте шешуші рөл атқарады.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, қазақ тілі сабақтарында деңгейлі тапсырмаларды қолдану — оқыту сапасын арттырудың тиімді жолы. Бұл технология оқушының жеке ерекшелігін ескеріп, тілдік дағдыларды жүйелі дамытуға мүмкіндік береді. Деңгейлі тапсырмалар арқылы оқушылардың қазақ тілінде сауатты сөйлеп, жаза білу қабілеті қалыптасып, пәнге деген оң көзқарасы нығаяды. Сондықтан бұл тәсілді оқу үдерісінде кеңінен қолдану — заман талабына сай педагогикалық шешім болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Жанпейісова М.М. Модульдік оқыту технологиясы. – Алматы, 2015.
- Құдайбергенова К. Құзырлылыққа бағытталған білім беру. – Алматы, 2018.
- Выготский Л.С. Ойлау мен сөйлеу. – Алматы, 2016.
- Блум Б. Оқу мақсаттарының таксономиясы. – Алматы, 2017.
- ҚР Білім және ғылым министрлігі. Қазақ тілі пәні бойынша оқу бағдарламасы. – Астана, 2023.
Байдаралинова Қарлығаш Қадырқызы,
Жамбыл облысы әкімдігінің
білім басқармасының
Байзақ ауданы білім бөлімінің
Амангелді атындағы орта мектебінің
қазақ тілі және әдебиеті пәнінің мұғалімі.
