ДЕҢГЕЙЛІК ТАПСЫРМАЛАРДЫҢ ОҚУШЫЛАРДЫҢ ТІЛДІК ҚҰЗЫРЕТТІЛІГІН ДАМЫТУДАҒЫ ТИІМДІЛІГІ

Түйінсөздер: деңгейлік тапсырмалар, саралау, тілдік құзыреттілік, коммуникативтік дағды, қалыптастырушы бағалау.

Қазіргі білім беру кеңістігінде тіл үйретудің түпкі мақсаты — оқушының нақты өмірлік жағдаяттарда тілдік құралдарды тиімді қолдана алу қабілетін қалыптастыру, яғни тілдік құзыреттілікті дамыту. Бұл міндетті іске асыруда оқу мазмұнын біркелкі ұсыну әр оқушының мүмкіндігіне сай келмеуі мүмкін, себебі сыныпта білім деңгейі, тілдік тәжірибесі, оқу қарқыны әртүрлі оқушылар бірге оқиды. Сондықтан оқытуда саралау мен деңгейлік тапсырмалар жүйесін қолдану қажеттілігі арта түседі [1].

Деңгейлік тапсырмалар оқушыны «қолынан келетініне қарай» ілгерілетіп, жетістікке жеткізетін, сонымен бірге қабілеті жоғары білім алушылардың да әлеуетін тежемейтін тиімді тетік болып саналады [2].

Мақсаты мен міндеттері

Мақсаты: деңгейлік тапсырмалардың оқушылардың тілдік құзыреттілігін дамытудағы тиімділігін теориялық және әдістемелік тұрғыдан негіздеу.

Міндеттері:

1. тілдік құзыреттілік ұғымының мазмұнын нақтылау;
2. деңгейлік тапсырмалардың құрылымы мен қолдану қағидаларын көрсету;
3. тілдік дағдыларды дамытудағы ықпал ету механизмдерін талдау;
4. бағалау мен кері байланыс арқылы нәтижені күшейту жолдарын ұсыну.
5. Тілдік құзыреттілік: мазмұны мен құрылымы

Тілдік құзыреттілік — оқушының тілдік нормаларды (лексика, грамматика, фонетика) меңгеруі ғана емес, сол білімді қарым-қатынаста орынды қолдана алуы. Коммуникативтік құзыреттілік құрамында тілдік, социомәдени, дискурстық және стратегиялық компоненттердің болуы маңызды [3].

Мектеп жағдайында тілдік құзыреттілікті дамыту мынадай көрсеткіштер арқылы байқалады:

• сөздік қордың белсенді қолданылуы;
• грамматикалық құрылымдарды дұрыс әрі икемді пайдалану;
• мәтінді түсіну және мазмұндау дәлдігі;
• өз ойын жазбаша/ауызша жүйелі жеткізу;
• тілдік қателердің азаюы және өзін-өзі түзету дағдысы [1].

2. Деңгейлік тапсырмалар: мәні және ұйымдастыру логикасы

Деңгейлік тапсырмалар — бір оқу мақсаттарына бағытталған, бірақ күрделілік деңгейі әртүрлі тапсырмалар жиынтығы. Олар оқушыға өз мүмкіндігіне сай орындауды таңдау не мұғалімнің бағыттауымен кезең-кезеңімен жоғары деңгейге көтерілу мүмкіндігін береді [2].

Көп қолданылатын деңгейлендіру үлгісі:

• А деңгейі (репродуктивті): ережені тану, сәйкестендіру, үлгі бойынша орындау;
• B деңгейі (қолдану): тілдік бірліктерді сөйлеу жағдаятында қолдану, қысқа жауап/диалог құру;
• C деңгейі (талдау/жинақтау): мәтінмен жұмыс, дәлелдеу, салыстыру, пікір білдіру;
• D деңгейі (шығармашылық): жоба, эссе, дебат, өмірлік жағдаятқа негізделген өнім жасау [4].

Бұл құрылым Bloom таксономиясындағы «білу–түсіну–қолдану–талдау–жинақтау–бағалау» сатыларымен үйлеседі және оқу мақсаттарының бірізді орындалуына жағдай жасайды [4].

3. Деңгейлік тапсырмалардың тілдік құзыреттілікке әсер ету механизмдері

3.1. Оқылым дағдысы Деңгейлік тапсырмалар оқылымда мәтіннің күрделілігіне емес, тапсырманың тереңдігін кезеңдеп арттыруға мүмкіндік береді:

• А: негізгі сөздерді табу, тақырыпты анықтау;
• B: ақпаратты іріктеу, «дұрыс/бұрыс»;
• C: себеп–салдар байланысын табу, автор көзқарасын анықтау;
• D: мәтінге жауап ретінде пікір жазу немесе басқа жанрда қайта құрастыру.

Осылайша оқушы мәтінді тек түсініп қана қоймай, интерпретация жасап, тілдік құралдарды саналы қолдануға өтеді [1].

3.2. Тыңдалым және айтылым Айтылымда деңгейлік тапсырмалар оқушының «қателесуден қорқу» барьерін төмендетеді: алдымен үлгі фразалармен сөйлеп көреді, кейін еркін диалогке көшеді. Тыңдалымда да қысқа, нақты мақсатты тапсырмалардан бастап, тыңдалған ақпаратты талдау және бағалау сияқты күрделі әрекеттерге дейін жеткізу тиімді [3].

Нәтижесінде оқушыда:

• сөйлеу стратегияларын қолдану (қайта сұрау, нақтылау, парафраз)
• коммуникативтік батылдық
• тілдік норманы біртіндеп түзету дағдысы қалыптасады [3].

3.3. Жазылым Жазылымдағы деңгейлік жүйе «жоспар–шаблон–күрделендіру» қағидасымен жүреді:

• А: сөйлем құрау, сөздерді дұрыс орналастыру;
• B: қысқа абзац, байланыстырғыш сөздер;
• C: аргумент–дәлел–қорытынды құрылымы;
• D: эссе/хат/мақала сияқты жанрлық талапқа сай толық мәтін.

Жазылымның сапасы қалыптастырушы бағалау арқылы нақты критерийлермен күшейтіледі (мазмұн, ұйымдасу, тілдік рәсім, дәлдік) [5].

4. Тиімділікті арттыратын педагогикалық шарттар

4.1. Диагностика және мақсат қою Деңгейлік тапсырмалар нәтижелі болуы үшін мұғалім бастапқы деңгей диагностикасын жүргізіп, оқу мақсаттарын (оқу бағдарламасы талаптарына сай) нақтылайды. Бұл саралаудың негізін құрайды [1].

4.2. Қалыптастырушы бағалау және кері байланыс Деңгейлік тапсырмалардың басты артықшылығы — оқушының дамуын процесс барысында бақылауға мүмкіндік беруі. Қалыптастырушы бағалау (дескриптор, рубрика, өзін-өзі бағалау, өзара бағалау) арқылы оқушы қай тұста қателескенін түсінеді және келесі деңгейге өтуге нақты бағдар алады [5].

Тиімді кері байланыс:

• нақты (қай критерий орындалмады);
• қысқа әрі түсінікті;
• келесі қадамды көрсететін (қалай түзетуге болады) болуы керек [5].

4.3. Мотивация және «табыс жағдайы» Деңгейлік тапсырма оқушыға қолжетімді мақсат беріп, «мен орындай аламын» сенімін қалыптастырады. Бұл ішкі мотивацияны күшейтеді, әсіресе тілді үйренуде маңызды, өйткені тілдік әрекет тұрақты жаттығу мен тәжірибені қажет етеді [2].

Қорытынды Деңгейлік тапсырмалар оқушылардың тілдік құзыреттілігін дамытуда тиімді құрал екені төмендегі нәтижелер арқылы негізделеді:

1. оқушының бастапқы деңгейі ескеріліп, оқу әрекеті қолжетімді қадамдармен ұйымдасады;
2. тілдік дағдылар (тыңдалым, айтылым, оқылым, жазылым) жүйелі түрде күрделеніп дамиды;
3. қалыптастырушы бағалау мен кері байланыс қателерді түзетуге, нәтижені жақсартуға ықпал етеді;
4. мотивация артып, табыс жағдайы оқу белсенділігін тұрақтандырады.

Сондықтан тілдік пәндерде (қазақ тілі, орыс тілі, ағылшын тілі) деңгейлік тапсырмаларды жоспарлы түрде енгізу оқу сапасын арттырудың нақты тетігі ретінде ұсынылады [1]–[5].

Әдебиеттер

1. Tomlinson, C. A. How to Differentiate Instruction in Academically Diverse Classrooms. Alexandria, VA: ASCD, 2014.
2. Vygotsky, L. S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1978.
3. Hymes, D. H. “On Communicative Competence.” In: Sociolinguistics, ed. J. B. Pride & J. Holmes. Harmondsworth: Penguin, 1972.
4. Anderson, L. W., & Krathwohl, D. R. (Eds.). A Taxonomy for Learning, Teaching, and Assessing: A Revision of Bloom’s Taxonomy of Educational Objectives. New York: Longman, 2001.

Black, P., & Wiliam, D. “Assessment and Classroom Learning.” Assessment in Education: Principles, Policy & Practice, 1998, 5(1), 7–74.

Бектаева Жанар Серикбаевна,

Байдаралинова Карлыгаш Кадыровна,

Жамбыл облысы әкімдігінің білім басқармасының Байзақ ауданы білім бөлімінің  Амангелді атындағы орта мектебінің қазақ тілі және әдебиеті пәнінің мұғалімдері